मानवअधिकार पत्रकारिता, शिक्षा, साहित्य, हिन्दी भाषा तथा भारतीय संस्कृतिको संरक्षण र प्रवर्द्धनका क्षेत्रमा उल्लेखनीय योगदान पुर्याएको भन्दै बिहारको वैशाली जिल्लाका वरिष्ठ पत्रकार तथा शिक्षाविद् डा. शशि भूषण कुमारलाई विक्रमशिला हिन्दी विद्यापीठ, ईशीपुर–बाराहाटले प्रतिष्ठित ‘विद्यासागर (डी.लिट.)’ को मानार्थ उपाधिबाट सम्मानित गरेको छ।
विद्यापीठको २७औँ वार्षिक अधिवेशन तथा सम्मान समारोहका अवसरमा उनलाई उक्त उपाधि प्रदान गरिएको हो। यस उपलब्धिले वैशाली र बिहारका साथै पत्रकारिता तथा साहित्यिक क्षेत्रमा समेत खुसीको वातावरण सिर्जना गरेको छ।
भागलपुर जिल्लाको ईशीपुरस्थित केजरीवाल धर्मशालामा सन् २०२६ नोभेम्बर १ मा आयोजित भव्य समारोहको अध्यक्षता विद्यापीठका कुलाधिपति रामजन्म मिश्रले गरेका थिए भने कार्यक्रमको सञ्चालन डा. प्रेमचन्द पाण्डेयले गरेका थिए। स्थानीय विधायक मुरारी पासवान तथा मञ्चासीन अतिथिहरूले दीप प्रज्वलन गरी कार्यक्रमको उद्घाटन गरेका थिए। सो अवसरमा नेहा कुमारीले कुलगीत तथा स्वागत गीत प्रस्तुत गरेर समारोहलाई थप गरिमामय बनाएकी थिइन्।
समारोहमा विद्यापीठका कुलसचिव डा. देवेन्द्र नाथ साहले वार्षिक प्रतिवेदन प्रस्तुत गरेका थिए। सम्मान सत्रमा भारतका विभिन्न राज्यबाट आएका हिन्दी साहित्यकार तथा विद्वान्हरूलाई विद्यासागर, विद्यावाचस्पति, साहित्य भूषण तथा कवि रत्नजस्ता प्रतिष्ठित उपाधिबाट सम्मानित गरिएको थियो। सोही क्रममा डा. शशि भूषण कुमारलाई सामाजिक, शैक्षिक, साहित्यिक तथा पत्रकारिताका क्षेत्रमा पुर्याएको बहुआयामिक योगदानको कदर गर्दै ‘विद्यासागर (डी.लिट.)’ को मानार्थ उपाधि प्रदान गरिएको हो।
### मानवअधिकार पत्रकारितालाई सामाजिक सरोकारसँग जोड्न महत्वपूर्ण भूमिका
डा. शशि भूषण कुमार बिहारका वरिष्ठ पत्रकार, मानवअधिकारकर्मी, शिक्षाविद् तथा साहित्यिक–सांस्कृतिक गतिविधिमा सक्रिय बहुआयामिक व्यक्तित्व हुन्। उनी ‘ह्युमन राइट्स टुडे’ का सम्पादक तथा सार्क जर्नलिस्ट फोरम, बिहारका अध्यक्षसमेत हुन्।
लामो समयदेखि मानवअधिकार संरक्षण, सामाजिक न्याय, वञ्चित तथा कमजोर वर्गको आवाजलाई सञ्चारमाध्यममार्फत स्थान दिने र लोकतान्त्रिक मूल्य–मान्यतालाई सुदृढ बनाउने कार्यमा उनी सक्रिय रहँदै आएका छन्।
उनको पत्रकारिता समाचार प्रकाशनमा मात्र सीमित नभई समाजमा विद्यमान विकृति, मानवअधिकार उल्लङ्घन, सामाजिक असमानता तथा जनसरोकारका विषयलाई प्राथमिकताका साथ उठाउने कार्यमा केन्द्रित रहेको छ। सार्क राष्ट्रका पत्रकारबीच मानवअधिकार पत्रकारितालाई सुदृढ बनाउनुका साथै अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग, संवाद र आपसी सद्भाव अभिवृद्धि गर्न पनि उनले निरन्तर प्रयास गर्दै आएका छन्।
### शिक्षा क्षेत्रमा पनि महत्वपूर्ण योगदान
पत्रकारितासँगै शिक्षा क्षेत्रमा पनि डा. कुमारको उल्लेखनीय योगदान रहेको छ। उनी हाजीपुरस्थित ट्यागोर किड्स एन्ड हाई स्कुलका निर्देशक हुन्।
शिक्षालाई सामाजिक परिवर्तनको सशक्त माध्यम मान्दै उनले विद्यार्थीमा नैतिक मूल्य, सामाजिक चेतना, भारतीय संस्कृति तथा मातृभाषाप्रति सम्मानको भावना विकास गर्न जोड दिँदै आएका छन्।
हिन्दी भाषा तथा साहित्यको प्रचार–प्रसारका लागि विभिन्न साहित्यिक र सांस्कृतिक मञ्चसँग आबद्ध रहेर उनले सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्दै आएका छन्। मातृभाषाको सम्मान, हिन्दी साहित्यको विकास तथा भारतीय सांस्कृतिक सम्पदालाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्याउने अभियानमा उनको योगदान महत्वपूर्ण रहेको छ।
### वैशालीको ऐतिहासिक विरासतलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान दिलाउने प्रयास
लोकतन्त्रको प्रथम भूमि मानिने वैशालीको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक तथा लोकतान्त्रिक विरासतलाई राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा चिनाउने प्रयास पनि डा. शशि भूषण कुमारको विशेष पहिचान बनेको छ।
बिहारको गौरवशाली परम्परा, ऐतिहासिक सम्पदा तथा सांस्कृतिक उपलब्धिहरूलाई व्यापक पहिचान दिलाउन उनी निरन्तर सक्रिय रहँदै आएका छन्।
पत्रकारिता, साहित्य र शिक्षाले समाजलाई सकारात्मक दिशा प्रदान गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने उनको मान्यता छ। यही सोचका साथ उनले सामाजिक सरोकार, मानवीय मूल्य, राष्ट्रिय एकता तथा अन्तर्राष्ट्रिय सद्भावलाई आफ्ना गतिविधिको आधार बनाउँदै आएका छन्।
### यसअघि पनि विभिन्न राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सम्मान प्राप्त
डा. शशि भूषण कुमारलाई यसअघि पनि पत्रकारिता, मानवअधिकार, शिक्षा, साहित्य तथा संस्कृतिका क्षेत्रमा पुर्याएको योगदानका लागि विभिन्न राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाले सम्मान गरिसकेका छन्।
उनले यसअघि ‘विद्यावाचस्पति’ सम्मानसमेत प्राप्त गरिसकेका छन्। यसका अतिरिक्त साउथ अमेरिकन वेस्टर्न युनिभर्सिटीले मानवअधिकारको क्षेत्रमा पुर्याएको योगदानको कदर गर्दै उनलाई मानार्थ विद्यावारिधिको उपाधि प्रदान गरेको थियो।
विक्रमशिला हिन्दी विद्यापीठबाट प्राप्त ‘विद्यासागर (डी.लिट.)’ को मानार्थ उपाधि उनको लामो सामाजिक, बौद्धिक तथा शैक्षिक योगदानको सम्मानका रूपमा अर्को महत्वपूर्ण उपलब्धि बनेको छ।
### विभिन्न राज्यका साहित्यकार सम्मानित, नयाँ कार्यकारिणी गठन
विद्यापीठको २७औँ वार्षिक अधिवेशनमा भारतका विभिन्न राज्यबाट आएका साहित्यकार तथा विद्वान्हरूलाई समेत सम्मान गरिएको थियो।
सम्मानित हुनेहरूमा देहरादुनका बी.के. डोभाल, नागपुरका जमिन अन्सारी, कोलकाताका रामकुमार झा, वैशालीका डा. शशि भूषण कुमार, भागलपुरका विनोद कुमार राय, गोपाल नारसन, हाजीपुरका रविन्द्र कुमार रतन तथा हरिद्वारका डा. आनन्द भारद्वाजलगायत मध्यप्रदेश, उत्तरप्रदेश, हरियाणा र दिल्लीका साहित्यकारहरू रहेका थिए।
सोही अवसरमा विद्यापीठको नयाँ कार्यकारिणीसमेत सर्वसम्मत रूपमा गठन गरिएको थियो। जसअनुसार देवेन्द्र नाथ साहलाई कुलाधिपति, डा. प्रेमचन्द पाण्डेयलाई कुलपति तथा प्रीतम कुमारलाई कुलसचिव चयन गरिएको थियो।
समारोहको तेस्रो सत्रमा भव्य कवि सम्मेलनसमेत आयोजना गरिएको थियो। सम्मेलनमा महेन्द्र निशाकर, बी.के. डोभाल, जमिल अन्सारी, विनोद कुमार राय, जयन्त जलद, सच्चिदानन्द किरण, रामकुमार झा निकुञ्ज, सुदामा महतो, योगेश कौशल, डा. इन्दुभूषण मिश्र, देवेन्दु, नेहा कुमारीलगायत दुई दर्जनभन्दा बढी कविले आफ्ना मौलिक रचना प्रस्तुत गरेका थिए। डा. प्रेमचन्द पाण्डेयको धन्यवाद ज्ञापनसँगै कार्यक्रम सम्पन्न भएको थियो।
### अन्तर्राष्ट्रिय स्तरबाट बधाईको ओइरो
डा. शशि भूषण कुमारलाई ‘विद्यासागर (डी.लिट.)’ को मानार्थ उपाधि प्राप्त भएपछि भारतसहित विभिन्न देशका पत्रकार, साहित्यकार, शिक्षाविद् तथा सामाजिक अभियन्ताहरूले खुसी व्यक्त गर्दै बधाई तथा शुभकामना दिएका छन्।
बधाई दिनेहरूमा श्रीलङ्काका पत्रकार राहुल समांथा र अतिला कोठलावाला, नेपालका पत्रकार राजु लामा, बंगलादेशका पत्रकार अब्दुल रहमान, भुटानका बाम्ची, अमेरिकाकी डा. मृदुल कीर्ति, कतारका शालिनी वर्मा तथा विनिता कँवर, लन्डनका वन्दना खुराना तथा तेजेन्द्र शर्मा, बहराइनका राममणि तिवारी, अस्ट्रेलियाकी सुनीता शर्मा, थाइल्यान्डका सुनील सेतपाल, नेदरल्यान्ड्सका रामा तक्षक तथा क्यानडाकी स्नेह ठाकुरलगायत विभिन्न देशका व्यक्तित्वहरू रहेका छन्।
उनीहरूले उक्त सम्मानलाई डा. कुमारको वर्षौँदेखिको संघर्ष, समर्पण, कर्मठता तथा समाजप्रतिको प्रतिबद्धताको कदरका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। साथै आगामी दिनमा पनि मानवअधिकार पत्रकारिता, शिक्षा, साहित्य, हिन्दी भाषा तथा भारतीय संस्कृतिको प्रचार–प्रसारमा उनले अझ महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउने विश्वास व्यक्त गरेका छन्।
डा. शशि भूषण कुमारको यो उपलब्धिले पत्रकारिता सामाजिक जिम्मेवारीसँग, शिक्षा मानवीय मूल्यसँग र साहित्य सांस्कृतिक चेतनासँग जोडिएर अघि बढ्दा त्यसको प्रभाव राष्ट्रिय सीमाभन्दा बाहिर अन्तर्राष्ट्रिय स्तरसम्म पुग्न सक्ने सन्देश दिएको छ।
